दलसिंह कुमाल/ कालिकोट । मानिस जन्मँदा ऊसँग कुनै जात हुँदैन, कुनै विभाजन हुँदैन, कुनै उच्च नीचको भावना हुँदैन। उसको आँखामा केवल निर्दोष सम्भावना हुन्छ, अनुहारमा निष्कपट मुस्कान हुन्छ र जीवनप्रतिको असीम सम्भावना हुन्छ। तर समाजले विस्तारै उसको वरिपरि पहिचानका यस्ता पर्खालहरू निर्माण गर्न थाल्छ, जसले उसलाई मानिसभन्दा पहिले जात, धर्म, वर्ग, भाषा र समुदायको परिचयले चिनाउन खोज्छ। यहीँबाट विभेदको यात्रा सुरु हुन्छ ।
सभ्यताको विकाससँगै मानिसले चन्द्रमासम्म पुग्ने क्षमता बनायो, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास गर्यो, विज्ञान र प्रविधिका नयाँ–नयाँ आयामहरू निर्माण गर्यो। तर दुःखको विषय के छ भने, अझै पनि कतिपय समाजमा मानिसलाई उसको जन्मका आधारमा सम्मान वा अपमान गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य हुन सकेको छैन। एउटा व्यक्तिको क्षमता, चरित्र र कर्मभन्दा उसको थर, जात वा सामाजिक पृष्ठभूमिलाई ठूलो ठान्ने सोच वास्तवमा मानव सभ्यताकै सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो।
जातीय विभेद केवल सामाजिक समस्या होइन, यो मानव चेतनामाथिको प्रश्न हो। जब एउटा बालकले आफ्नो थर भन्न डराउनुपर्छ, जब एउटा युवाले आफ्नो प्रतिभाभन्दा आफ्नो पहिचान प्रमाणित गर्न बढी संघर्ष गर्नुपर्छ, जब एउटा नागरिकले समान सम्मानका लागि निरन्तर लड्नुपर्छ, तब त्यो पीडा केवल एउटा व्यक्तिको हुँदैन; त्यो सम्पूर्ण राष्ट्रको आत्मामाथि लागेको घाउ हुन्छ ।
समाजको वास्तविक प्रगति सडक, भवन र प्रविधिको विस्तारले मात्र मापन हुँदैन। समाज कति सभ्य छ भन्ने कुरा त्यहाँका कमजोर, पछाडि पारिएका र सीमान्तकृत नागरिकले कस्तो व्यवहार पाउँछन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। जहाँ मानिसको सम्मान उसको जन्मले होइन, उसको कर्म र मानवताले निर्धारण गर्छ, त्यही समाज वास्तवमै विकसित समाज हो ।
विभेदरहित समाज निर्माण गर्नु आधुनिक लोकतन्त्रको आधारभूत शर्त हो। संविधानले समानताको अधिकार सुनिश्चित गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यो अधिकार प्रत्येक नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवनमा अनुभूति गर्न सक्नुपर्छ। राज्यको दायित्व केवल कानुन निर्माण गर्नु होइन, ती कानुनले समाजका सबै वर्गलाई न्यायको अनुभूति दिलाउने वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो ।
राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, न्याय र विकासका अवसरहरूमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कुनै बालबालिकाले आफ्नो जात वा आर्थिक अवस्थाका कारण विद्यालयको ढोका बन्द भएको महसुस गर्नु हुँदैन। कुनै युवाले आफ्नो पहिचानका कारण अवसर गुमाउनु हुँदैन। कुनै नागरिकले गरिबी, सामाजिक अवस्था वा विभेदका कारण उपचार नपाएर जीवन गुमाउनु हुँदैन। समान अवसरबिना समानताको कुरा केवल भाषणमा सीमित हुन्छ ।
तर विभेदको अन्त्य केवल कानुनको कठोरताले सम्भव हुँदैन। विभेद मानिसको सोचभित्र रहेको गलत धारणाबाट जन्मिन्छ, त्यसैले यसको समाधान पनि चेतनाको परिवर्तनबाट सुरु हुनुपर्छ। विद्यालयदेखि परिवारसम्म, सञ्चारमाध्यमदेखि सामाजिक संस्थासम्म, हरेक तहमा मानवता, सहअस्तित्व र सम्मानको संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ।
शिक्षा केवल रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, यो मानिसलाई असल नागरिक बनाउने प्रक्रिया पनि हो। यदि शिक्षित मानिसकै व्यवहारमा विभेद रहिरहन्छ भने हाम्रो शिक्षा प्रणालीमाथि नै प्रश्न उठ्छ। त्यसैले शिक्षाले सूचना मात्र होइन, संवेदना पनि दिन सक्नुपर्छ। ज्ञानले मानिसलाई सक्षम बनाउँछ भने मानवताले उसलाई महान् बनाउँछ ।
इतिहासमा लामो समयसम्म पछाडि पारिएका समुदायलाई समानताको यात्रामा अगाडि ल्याउन विशेष प्रयास आवश्यक हुन्छ। अवसरबाट वञ्चित मानिसलाई अवसर दिनु विभेद होइन, बरु विगतका असमानतालाई सुधार गर्ने न्यायपूर्ण प्रक्रिया हो। समाजमा सबै नागरिक एउटै स्थानबाट यात्रा सुरु गरेका छैनन् भन्ने यथार्थलाई स्वीकार नगरी वास्तविक समानता स्थापना हुन सक्दैन।
आज पनि देशका धेरै ठाउँमा मानिसहरू आफ्नो पहिचानका कारण पीडा भोगिरहेका छन्। कतिपयले आफ्नो सपना दबाएर बाँचिरहेका छन्, कतिपयले आफ्नो क्षमता हुँदाहुँदै अवसर पाउन सकेका छैनन्। एउटा नागरिकको आँसु केवल व्यक्तिगत दुःख होइन, त्यो राष्ट्रको सम्भावनाको क्षति हो। किनकि जुन समाजले आफ्नै नागरिकको प्रतिभालाई रोक्छ, उसले आफ्नो भविष्यलाई नै कमजोर बनाइरहेको हुन्छ ।
हामीले निर्माण गर्ने नेपाल यस्तो हुनुपर्छ जहाँ कुनै बच्चाले आफ्नो थरका कारण लज्जित हुन नपरोस्। जहाँ कुनै युवाले आफ्नो सपना पूरा गर्न जन्मको परिचयसँग संघर्ष गर्न नपरोस्। जहाँ महिलाले अवसर प्राप्त गर्न अतिरिक्त बाधा पार गर्न नपरोस्। जहाँ हरेक नागरिकले आफ्नो भाषा, संस्कृति, धर्म र पहिचानलाई सम्मानका साथ बाँच्न सकोस् ।
जात मानिसले बनाएको सामाजिक पहिचान हो, तर मानवता प्रकृतिले दिएको साझा परिचय हो। जातले मानिसलाई समूहमा बाँड्न सक्छ, तर मानवताले मानिसलाई जोड्छ। विभाजनले समाज कमजोर बनाउँछ भने सहअस्तित्वले समाजलाई बलियो बनाउँछ। त्यसैले हाम्रो पहिलो परिचय कुनै जात, धर्म वा वर्ग होइन; हाम्रो पहिलो परिचय हामी मानव हौँ भन्ने सत्य हो ।
अन्ततः विभेदरहित समाज निर्माण कुनै एउटा समुदाय, संस्था वा सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन; यो सम्पूर्ण नागरिकको साझा संकल्प हो। तर यसको नेतृत्व राज्यले स्पष्ट नीति, निष्पक्ष कानुन र व्यवहारिक प्रतिबद्धतामार्फत गर्नुपर्छ ।
जब राज्यको केन्द्रमा समानता, न्याय र मानव मर्यादा स्थापित हुन्छ, तब मात्र लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ पूरा हुन्छ। त्यो दिन नेपाल केवल प्राकृतिक सौन्दर्यले होइन, सामाजिक न्याय, मानवीय मूल्य र सभ्य संस्कारले पनि विश्वसामु उदाहरण बन्नेछ।
किनकि महान् राष्ट्र त्यो होइन जहाँ केही मानिसहरू मात्र सम्मानित हुन्छन्; महान् राष्ट्र त्यो हो जहाँ प्रत्येक मानिसले आफू मानिस भएको गर्वका साथ बाँच्न पाउँछ ।
लेखकः नेपाल पत्रकार महासंघ कालिकोटका सहसिचव हुनुहुन्छ ।
